default_mobilelogo
ŚWIĘCI Z KALENDARZA FKiDOP  2020 - LISTOPAD

Kazanie bł. Komitasa, mal. Mario Barberis, 1929,
  kościół św. Mikołaja z Tolentino w Rzymie.
  Fot. ks. Nareg Naamoyan

„Męczennik jedności Kościoła”, błogosławiony Kościoła katolickiego.

Pochodził z rodziny ormiańskiej zamieszkałej w Konstantynopolu. Po ukończeniu studiów zawarł związek małżeński oraz przyjął święcenia kapłańskie. Miał siedmioro dzieci. Pracował duszpastersko w Konstantynopolu, gdzie szybko został mianowany proboszczem ormiańskiej parafii pw. św. Jerzego. Urząd proboszcza sprawował sumiennie. Towarzyszył mu szacunek parafian, których budował przykładem pobożnego i cnotliwego życia. Pod wpływem uważnej lektury Pisma Świętego oraz dzieł teologicznych zbliżył się do Kościoła katolickiego. Porzucił monofizytyzm i w 1696 r. wraz z żoną zadeklarował jedność z Rzymem, pozostając jednocześnie proboszczem ormiańskiej parafii.

W ramach swojej działalności duszpasterskiej usilnie pracował nad zjednoczeniem Kościoła ormiańskiego z Kościołem katolickim. Przysparzało mu to wielu zwolenników, ale także i przeciwników. Ci drudzy coraz silniej występowali przeciwko niemu, próbując pozbawić go życia. 3 listopada 1707 r. został oskarżony o spowodowanie zamieszek i z rozkazu wielkiego wezyra aresztowany wraz z innymi Ormianami, którzy zbliżyli się do katolicyzmu. Po przesłuchaniu, które odbyło się 5 listopada, został skazany na śmierć. Natychmiast poprowadzono go na miejsce stracenia, a wraz z nim dwóch innych Ormian. W drodze na śmierć recytował modlitwy. Gdy przybył na miejsce kaźni, zwrócił się do swoich towarzyszy, aby z odwagą ponieśli męczeństwo. Następnie ukląkł i na głos odmawiał wyznanie wiary. Wtedy kat ściął mu głowę. Gdy to zobaczyli pozostali skazańcy, zaparli się swojej wiary i zostali uwolnieni.

Zwłoki męczennika w stanie nienaruszonym leżały na miejscu stracenia jeszcze przez trzy dni, a wszyscy, którzy je mijali, podziwiali ich piękno oraz zachwycali się ich miłą wonią. Na trzeci dzień po śmierci Komitasa jego najmłodsza córka udała się do wielkiego wezyra i poprosiła o ciało ojca, aby mogła je pogrzebać. Pochowano go z wielką okazałością w grobowcu rodzinnym na cmentarzu ormiańskim. Bł. Komitas przeszedł do historii jako postać niezwykła. Zasłynął nie tylko jako świątobliwy i uczony kapłan, lecz również jako najlepszy kaznodzieja w Konstantynopolu. Pozostawił po sobie kilka dzieł religijnych, napisanych prozą i wierszem.

Wkrótce po śmierci tego męczennika przy jego grobie zaczęły dziać się cuda. Z racji licznych uzdrowień, które zostały wyproszone za jego wstawiennictwem, podjęto decyzję o rozpoczęciu procesu zmierzającego do wyniesienia świątobliwego kapłana na ołtarze. Mimo że akta procesu zawierały opisy licznych uzdrowień, decyzja musiała być odłożona na czas późniejszy. Swojej aktywności proces nabrał dopiero w 1911 r., gdy w Rzymie odbywał się synod biskupów ormiańskich.

Ostatecznie beatyfikacja Komitasa Keumurgiana nastąpiła 23 czerwca 1929 r. Podczas uroczystości beatyfikacyjnych papież Pius XI podkreślił, że ten ormiański kapłan oddał swoje życie w obronie jedności Kościoła. Dlatego można go nazwać „męczennikiem jedności Kościoła”. Ten sam papież również w liście wydanym z okazji jubileuszu pięćdziesięciolecia swojego kapłaństwa, który przypadł w roku beatyfikacji bł. Komitasa, napisał, że szczególną ozdobą tych obchodów i całego roku 1929 było wyniesienie na ołtarze kapłana męczennika, „Ormianina, który wyróżnił się niezwykłą gorliwością – aż do przelania krwi – w dążeniu do jedności kościelnej”.

*

Օրհն. Կոմիտաս Կումուրգյան (1656–1707)՝  նահատակ

Կոմիտասը սերում էր Կոստանդնուպոլսում բնակվող հայկական ընտանիքից: Ուսումն ավարտելուց հետո նա ամուսնանում է և քահանա ձեռնադրվում: Ունեցել է յոթ երեխա: Նա հովվական աշխատանք էր տանում Կոստանդնուպոլսում, որտեղ շուտով նշանակվում է Սուրբ Գևորգ հայկական ծխական եկեղեցու քահանա: Կոմիտասը ջանասիրաբար էր կատարում ծխական քահանայի աշխատանքը: Նա վայելում էր ծխականների հարգանքը, որոնց քաջալերում էր բարեպաշտ և առաքինի կյանքի օրինակով: Սուրբ Գրքի և աստվածաբանական գործերի ուշիմ ընթերցանության ազդեցության տակ նա մերձեցավ Կաթոլիկ եկեղեցուն: Թողեց եվտիքականությունը և իր կնոջ հետ միասին 1696-ին հայտարարեց, որ միասնական է Հռոմի հետ՝ միաժամանակ մնալով հայկական ծխական քահանա:

Իր հովվական աշխատանքի շրջանակներում ջանքեր է գործադրել միավորելու Հայ եկեղեցին Կաթոլիկ եկեղեցու հետ: Ինչը նրան տվեց շատ կողմնակիցներ, բայց նաև մրցակիցներ: Վերջիններս ժամանակի հետ ավելի բարձր էին արտահայտվում նրա դեմ՝ փորձելով սպանել: 1707 թ.-ի նոյեմբերի 3-ին նա մեղադրվում է խռովություն առաջացնելու մեջ և մեծ վեզիրի հրամանով կաթողիկ եկեղեցուն մերձեցած այլ հայերի հետ միասին ձերբակալվում է: Նոյեմբերի 5-ին կայացած հարցաքննությունից անմիջապես հետո դատապարտվում է մահվան: Նրան երկու այլ հայերի հետ միասին անմիջապես տանում են մահապատժի վայր: Մահվան ճանապարհին Կոմիտասը աղոթքներ է արտասանում: Երբ հասնում են մահապատժի վայրը, հորդորում է իր ուղեկիցներին քաջությամբ ընդունել մահը: Այնուհետ, ծնկի է գալիս և բարձրաձայն հնչեցնում հավատքի ձոնը: Այդժամ դահիճը գլխատում է նրան: Երբ մյուս դատապարտյալները տեսնում են դա, ուրանում են իրենց հավատքն ու ազատ են արձակվում:

Նահատակի դին մահապատժի վայրում անշարժ մնում է երեք օր, որպեսզի անցորդները «հիանան» նրա գեղեցկությամբ և հաճելի բուրմունքով: Կոմիտասի մահվան երրորդ օրը նրա կրտսեր դուստրը գնում է մեծ վեզիրի մոտ և խնդրում իր հոր մարմինը, որպեսզի կարողանա հողին հանձնել: Նրան մեծ շքեղությամբ հողին են հանձնում հայկական գերեզմանոցի ընտանեկան գերեզմանատանը: Օրհն. Կոմիտասը պատմության մեջ մտավ որպես արտառոց կերպար: Նա հայտնի դարձավ ոչ միայն որպես սուրբ և բանիմաց քահանա, այլև որպես Կոստանդնուպոլսի լավագույն քարոզիչ: Իրենից հետո թողել է մի շարք կրոնական գործեր՝ գրված արձակ և չափածո:

Սույն նահատակի մահից կարճ ժամանակ անց նրա գերեզմանի մոտ սկսվեցին հրաշքներ կատարվել: Նրա բարեխոսությամբ կատարված բազմաթիվ բուժումների արդյունքում որոշում կայացվեց սկսել քահանային սրբադրման գործընթացը: Չնայած գործընթացի ակտերը պարունակում էին ապաքինման բազմաթիվ նկարագրություններ, որոշումը պետք է հետաձգվեր: Գործընթացն ակտիվացավ միայն 1911-ին, երբ Հռոմում անցկացվեց հայ եպիսկոպոսների սինոդը:

Կոմիտաս Կումուրգյանի բեատիֆիկացումը վերջնականապես տեղի ունեցավ 1929 թվականի հունիսի 23-ին: Բեատիֆիկացման արարողության ընթացքում Հռոմի Պապ Պիուս XI-ը շեշտեց, որ այս հայ քահանան իր կյանքն է տվել ի պաշտպանություն Եկեղեցու միասնության: Ուստի նրան կարելի է անվանել «Եկեղեցու միասնության նահատակ»: Նույն այդ Պապը իր քահանայության հիսուներորդ տարելիցի կապակցությամբ հղած նամակում գրել է, որ այդ միջոցառման և ամբողջ 1929 թվականի հատուկ զարդը՝ քահանա նահատակի սրբադրումն էր. «Հայ, որը եկեղեցական միասնության ձգտման մեջ առանձնացավ աննախադեպ խանդավառությամբ` մինչև արյուն թափելը»:

«Եկեղեցու միասնության նահատակ», օրհնված է Կաթոլիկ եկեղեցու կողմից:
Օրհն. Կոմիտասի քարոզը. Մարիո Բաբերիս, 1929թ., Հռոմի Սբ. Նիկողայոս եկեղեցի:
Լուս.՝ Գերհ. Հ. Նարեկ Ծ. Վ. Նաամոյանի

ŚWIĘCI Z KALENDARZA FKiDOP  2020 - PAŹDZIERNIK

‹ Katedra Apostolskiego Kościoła Ormiańskiego w Oszakanie, Armenia.
Fot. Maria Ohanowicz-Tarasiuk

Św. Mesrop Masztoc (ok. 361–440)
Twórca alfabetu ormiańskiego, pisarz, tłumacz.

Z początkiem IV w. Armenia przyjęła chrześcijaństwo. W 2. połowie tego wieku, w prowincji Taron, przychodzi na świat Mesrop. Przydomek Masztoc, znaczący „rytuał”, zyska później, w związku ze swą pracą nad przekładami religijnych tekstów wczesnochrześcijańskich, w tym rytuału.
Starannie wykształcony, biegle władał językami – greckim, syryjskim i perskim. Przez ok. 5 lat pracował w kancelarii królewskiej w Waharszapacie (obecnie Eczmiadzyn). Jednak obrał duchowną drogę i wieku ok. 30 lat został mnichem, gromadząc wokół siebie uczniów. Następnie został wyświęcony na kapłana przez katolikosa Sahaka, z którym pozostawał w przyjaźni. Mesrop oddał się pracy misyjnej i ewangelizacyjnej. Trudnością był brak tekstów w rodzimym języku. Pismo Święte było czytane w kościołach w języku syryjskim lub greckim. Wspierany przez katolikosa na początku V w. ułożył alfabet, składający się z 36 liter, „doskonale odpowiadający systemowi fonetycznemu tego języka”. Teraz przyszła kolej na podjęcie wielkiego dzieła translatorskiego, aby skutecznie prowadzić pracę duszpasterską.
Nie sam Mesrop pracował nad tłumaczeniami świętych tekstów. W jego promieniującym otoczeniu dojrzewali wielcy pisarze ormiańscy epoki: Jan Mandakuni (jeden z tłumaczy Biblii, późniejszy katolikos), Eznik z Kolb (teolog, biskup Bagrawand; na polecenie Mesropa przywiózł z Edessy rękopisy Pisma Świętego), Ełisze Wardapet (teolog, biskup i historyk armeński), Koriun (jeden z tych, którzy zostali wysłani na Zachód po rękopisy Biblii) i inni.
Podjęte dzieło budziło sprzeciw kleru syryjskiego oraz Persów, którzy rozumieli syryjski, a ormiański był im obcy. Oponowali też Grecy, bo w użyciu była również Biblia w języku greckim. Jak podkreślał Koriun – biograf Mesropa – „opór ten wynikał także z faktu, że grupy te traciły w ten sposób swój wpływ na Armenię”. Dziejopisarz porównał Mesropa do Mojżesza: „jak Mojżesz dał narodowi Izraela historię, tak Mesrop dał narodowi ormiańskiemu odrębny charakter i historię”.
Pierwszy przekład został wykonany z syryjskiej Peszitty. Efekt nie zadowolił Mistrza. Satysfakcjonujące okazało się dopiero tłumaczenie Biblii z rękopisów greckich. Translatorskiego dzieła zespołu Mesropa dopełniły tłumaczenia tekstów patrystycznych oraz tekstów liturgicznych i rytuału, rozpoczął się także wielki ruch przekładowy dzieł różnorodnych literatury światowej, które przetrwały właśnie dlatego, że zostały przetłumaczone, podczas gdy oryginały ginęły w wojennych pożogach.
Tak więc w kościołach ormiańskich słowa Pisma wypowiadane są w języku ludu. Rozbrzmiewają też szarakany (hymny) tworzone przez samego Mesropa.
Najstarszy pomnik piśmiennictwa ormiańskiego to rękopis znaleziony w okładce Ewangelii Sanasarian, pochodzącej z 986 r. Tekst napisany został w V w. Ewangeliarz jest przechowywany w Matenadaranie im. Mesropa Masztoca w Erywaniu.
Początek szarakanu Mesropa Masztoca, zaczerpniętego z: Muza chrześcijańska (1985):

1. Morze życia wzburzone otacza mnie.
Wróg żywioły srogimi przytłacza mnie.
Racz, o Dobry Sterniku, ocalić mnie!
(tłum.Witold Dąbrowski)
2. Zguba, zgryzoty, męki mnie czekają,
Winy nieprzeliczone mnie ścigają,
Panie mój miłosierny, racz mnie zbawić.
Wiatr nieprawości wszelkiej w dół mnie strąca,
Ciemne w duszy żywioły rozum mącą,
Królu mój miłosierny, racz mnie zbawić.
Grzech, niczym morze wielki, mnie otacza,
Fala, jedna po drugiej się przetacza,
Wspomóż, Dobry Sterniku, racz mnie zbawić.
(tłum. Andrzej Mandalian)
3. Świtem przed obliczem Twoim stanę,
Panie mój, Boże mój!
Racz nakłonić uszu mym błaganiom,
Panie mój, Boże mój!
Wejrzyj na modlitwę moją korną,
Panie mój, Boże mój!
(tłum. Witold Dąbrowski)

*

Սբ. Մեսրոպ Մաշտոց (մոտ. 361–440)
հայոց գրերի ստեղծող, գրող, թարգմանիչ

IV դարի սկզբին Հայաստանը քրիստոնեություն է ընդունում, նույն դարի երկրորդ կեսին Տարոն գավառում ծնվում է Մեսրոպը: Մաշտոց մականունը, որը նշանակում է «ծես», նա ձեռք կբերի հետագայում՝ կապված վաղ քրիստոնեական կրոնական տեքստերի թարգմանությունների հետ, այդ թվում՝ ծիսական:
Շատ լավ կրթված էր, գիտեր հունարեն, ասորերեն և պարսկերեն: Մոտ 5 տարի աշխատել է Վաղարշապատում (այժմ՝ Էջմիածին) թագավորական արքունիքում: Սակայն 30 տարեկան հասակում ընտրում է հոգևոր ուղին և դառնում վանական՝ իր շուրջը հավաքելով ուսանողներին: Այնուհետև, Սահակ կաթողիկոսի կողմից քահանա է ձեռնադրվում, ում հետ ուներ ջերմ հարաբերություններ: Մեսրոպը նվիրվում է առաքելական և ավետարանական գործին: Դժվարությունը մայրենի լեզվով տեքստերի բացակայությունն էր: Աստվածաշունչը եկեղեցիներում ընթերցվում էր ասորերեն կամ հունարեն: 5-րդ դարի սկզբին կաթողիկոսի աջակցությամբ նա կազմում է 36 տառից բաղկացած այբուբենը, որը «կատարյալ համապատասխանում էր լեզվի հնչյունական համակարգին»: Այժմ, իր հովվական գործը հաջողությամբ իրականացնելու համար, ժամանակն էր սկսել թարգմանչական մեծ գործը:
Մեսրոպը միայնակ չի աշխատել աստվածաշնչյան տեքստերի թարգմանությունների վրա: Իր պայծառ հովանու տակ աճում էին դարաշրջանի հայ մեծ գրողներ՝ Հովհան Մանդակունին (Աստվածաշնչի թարգմանիչներից մեկը, ավելի ուշ կաթողիկոս), Եզնիկ Կողբացին (աստվածաբան, Բագրավանդի եպիսկոպոս, նա Մեսրոպի պատվերով Եդեսիայից բերեց Աստվածաշնչի ձեռագրերը), Եղիշե Վարդապետ (աստվածաբան, եպիսկոպոս և հայոց պատմաբան), Կորյուն (մեկն այն անձանցից, ովքեր մեկնեցին արևմուտք՝ բերելու Աստվածաշնչի ձեռագրերը) և ուրիշներ:
Ձեռնարկված աշխատանքներին դեմ էին ասորական հոգևորականությունն ու պարսիկները, ովքեր հասկանում էին ասորերեն, իսկ հայերենը նրանց համար օտար էր: Հույները նույնպես դեմ էին արտահայտվում, քանի որ հայերի շրջանում օգտագործվում էր նաև հունարեն Աստվածաշունչը: Ինչպես ընդգծել է Կորյունը` Մեսրոպի կենսագիրը. «այս դիմադրությունը պայմանավորված էր նաև նրանով, որ այս խմբերը կորցնում էին իրենց ազդեցությունը Հայաստանի վրա»: Գրողը Մեսրոպին համեմատում է Մովսեսի հետ. «ինչպես Մովսեսը պատմություն տվեց Իսրայելի ժողովրդին, այնպես էլ Մեսրոպը հայ ժողովրդին տվեց ինքնություն և պատմություն»:
Առաջինը կատարել է ասորերեն Պեշիթոյի թարգմանությունը: Արդյունքը չի բավարարել Վարպետին: Գոհացուցիչ էր միայն Աստվածաշնչի հունարեն ձեռագրերի թարգմանությունը: Մեսրոպի խմբի թարգմանչական աշխատանքներն ավարտվում են պաթրիստական տեքստերի, հոգևոր տեքստերի և ծիսակարգերի թարգմանություններով: Սկսվում է համաշխարհային բազմազան գրական ստեղծագործությունների մեծ թարգմանական շարժում։ Որոնք գոյատևեցին հենց այն պատճառով, որ թարգմանվել էին, մինչդեռ բնօրինակները շատ դեպքերում կորան պատերազմական թոհուբոհի մեջ:
Այդպիսով, հայկական եկեղեցիներում Սուրբ Գրքի բառերը արտասանվում են ժողովրդի լեզվով: Հնչում են նաև շարականներ (օրհներգեր)՝ ստեղծված հենց Մեսրոպի կողմից:
Հայ գրականության ամենահին կոթողը՝ 986 թ. թվագրվող Սանասարյան Ավետարանի շապիկում գտնված ձեռագիրն է: Տեքստը գրվել է 5-րդ դարում: Ավետարանագիրքը պահվում է Երևանի Մեսրոպ Մաշտոցի անվ. Մատենադարանում:

Մեսրոպ Մաշտոց, Շարականներ
Վտանգիմ ի բազմութենէ մեղաց իմոց,
Աստուած խաղաղութեան, օգնեա ինձ:
Ալեկոծիմ հողմով անօրէնութեան իմոյ,
Թագաւոր խաղաղութեան, ոգնեա ինձ:
Ի խորըս մեղաց ծովու տարաբերեալ ծփիմ,
Նաւապետ բարի, փրկեա զիս:
Ծով կենցաղոյս հանապազ զիս ալեկոծէ.
Մրրկեալ ալիք թշնամին ինձ յարուցանէ.
Նաւապետ բարի, լեր անձին իմոյ ապաւեն:
Ի համբառնալ իմում առ քեզ զաչս իմ` օգնեա ինձ, տէր:
Ի յօրհնութիւն նոր օրհնեսցուք զքեզ, Քրիստոս փրկիչ մեր:
Այցելու մեր և փրկիչ, կեցո զանձինըս մեր:
Մեղայ Տէր, բազումողորմ Աստուած,
Մեղայ, ողորմեա:
Մեղայ Տէր, և անկանիմ առաջի Քո,
Մեղայ, ողորմեա:
Մեղայ Տէր, խոստովանիմ զյանցանս իմ,
Մեղայ, ողորմեա:

Օշականի Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոց եկեղեցի , Հայաստան: Լուս.՝ Մարիա Օհանովիչ-Տարասյուկի

ŚWIĘCI Z KALENDARZA FKiDOP  2020 - WRZESIEŃ

‹  Tiridates III i królowa Aszchen przyjmują chrzest z rąk św. Grzegorza Oświeciciela;
VIII –XIX w., Archiwum FKiDO P. Fot. Władysław Deńca

Święci: Tiridates III (ok. 250–330) i królowa Aszchen (przed 280–341)
Król Armenii, w 301 r. jako pierwszy władca w historii, wraz z żoną Aszchen i siostrą przyjął chrześcijaństwo.

Tiridates (Trdat) III, król Armenii, zwany również Tiridatesem Wielkim, wywodził się z dynastii ormiańskich Arsacydów. W 301 r., jako pierwszy władca w historii, wraz ze swoją żoną Aszchen i siostrą Chosrowiducht przyjął chrześcijaństwo. Według tradycji nawrócił się po cudownym uzdrowieniu dokonanym przez św. Grzegorza Oświeciciela, którego wcześniej uwięził w lochach Chor Wirap. 

Tiridates III był synem Chosroesa (Chosrowa) II i nieznanej z imienia matki zamordowanej przez Parta Anaka na rozkaz Ardaszira I w 252 r. Samego Anaka schwytano I zabito wraz z większością  rodziny, pozostał tylko jego syn Grzegorz, zwany później Oświecicielem, który schronił się w Cezarei w Kapadocji.

Tiridates jako jedyny pretendent do tronu wyjechał do Rzymu, gdzie uczył się języków, a także kształcił w taktyce wojskowej oraz znajomości prawa rzymskiego. W tym czasie jego siostra Chosrowiducht przebywała w Kapadocji u przybranych rodziców z rodu Amatuni. W 297 r. Tiridates powrócił do kraju i przy pomocy armii rzymskiej rozgromił wojska perskie, a w następnym roku objął tron. Armenia uzyskała samodzielność, chociaż pozostawała nadal w zależności od Rzymu.

W 297 r. król Tiridates III ożenił się z księżniczką Aszchen, pochodzącą z sarmackiego rodu Alanów, z którą miał trójkę dzieci: syna Chosroesa III oraz córki Salome i nieznaną z imienia, późniejszą żonę jednego z pierwszych katolikosów Armenii, św. Husika I. Zgodnie z tradycją w 301 r. para królewska przyjęła chrzest.

Z przyjęciem chrześcijaństwa przez Armenię związanych jest wiele legend, podań i opowieści. Historia nawrócenia króla i całego narodu oparta jest głównie na pracy Agathangelosa zatytułowanej Historia Ormian, napisanej w V w. Autor opowiada tam o Grzegorzu, synu Anaka, który wychowany jako chrześcijanin, chcąc zadośćuczynić za grzech ojca, dołączył do ormiańskiej armii i pracował jako sekretarz królewski. W czasie jednej z pogańskich ceremonii Tiridates nakazał Grzegorzowi położyć kwiaty u stóp pogańskiej bogini Anahit w Erizie. Grzegorz odmówił, otwarcie wyznając swoją wiarę chrześcijańską. Rozgniewany władca dowiedział się także, że Grzegorz jest synem Anaka, zdrajcy i zabójcy ojca króla. Na skutek tych wydarzeń Grzegorza poddano torturom i wrzucono do podziemnego lochu w Chor Wirap, skazując na pewną śmierć.

Kiedy Grzegorz przebywał w więzieniu, do Armenii przybyła grupa mniszek (pod przewodnictwem Gajane), które uciekały przed rzymskimi prześladowaniami chrześcijan. Tiridates sprowadził je do pałacu, a z jedną z nich, legendarnie piękną Rypsymą, zapragnął się ożenić. Spotkawszy się z odmową, król skazał kobiety na tortury i śmierć.

Wkrótce władca postradał umysł i ciężko zachorował. Według legendy zachowywał się jak dzik, błąkający się po lesie bez celu. Zaniepokojona losem brata Chosrowiducht miała sen, a w nim widzenie od Boga, że Grzegorz nadal żyje w lochu i tylko on jest zdolny ocalić króla. Po 13 latach od uwięzienia wydawało się to mało prawdopodobne. Grzegorza odnaleziono jednak żywego. Podobno uratowała go kobieta, która codziennie wrzucała do lochu bochenek chleba. Tiridates został cudownie uzdrowiony przez Grzegorza. Według tradycji stało się to właśnie w 301 r. Nawrócony król natychmiast proklamował chrześcijaństwo oficjalną religią państwową, a Grzegorz stał się pierwszym patriarchą Kościoła.

Przechodzenie z pogaństwa na chrześcijaństwo nie odbywało się w Armenii bez oporu. Tiridates resztę życia spędził na likwidowaniu starych wierzeń, niszczeniu posągów, świątyń i dokumentów. Stąd niewiele dzisiaj wiadomo o ówczesnej historii i kulturze Armenii. Król aż do śmierci w 330 r. walczył o utrwalenie wiary. Niektórzy badacze nie wykluczają, że został otruty przez swoich przeciwników.

Po śmierci króla Tiridatesa III jego żona Aszchen oraz siostra Chosrowiducht zamieszkały w Garni. Obydwie były gorliwymi chrześcijankami i donatorkami katedry oraz kościołów pw. św. Rypsymy i św. Gajane w Eczmiadzynie. Stały się ważnymi postaciami w historii Armenii.

Tiridates III, Aszchen i Chosrowiducht są świętymi Apostolskiego Kościoła Ormiańskiego, a także Kościoła katolickiego i Cerkwi prawosławnej. Ich dzień przypada w sobotę po piątej niedzieli po święcie Zesłania Ducha Świętego (koniec czerwca, początek lipca) w Kościele apostolskim, w Kościele ormiańskokatolickim 10 lipca. W ikonografii przedstawiani są w tradycyjnych strojach królewskich.

*

Սրբեր՝ Տրդատ III (մոտ 250330), Աշխեն (մինչ 280341) և Խոսրովիդուխտ
301 թ. Հայոց թագավորն ու թագուհին, Տրդատ III-ը, պատմության մեջ առաջին կառավարիչն էր, որն ընդունեց քրիստոնեությունը: 

Տրդատ III, Հայոց արքա, նրան անվանում են նաև Տրդատ Մեծ, սերում է հայոց Արշակունիների տոհմից: 301 թվականին պատմության մեջ որպես առաջին տիրակալ իր կնոջ՝ Աշխենի և քրոջ՝ Խոսրովիդուխտի հետ միասին ընդունեց քրիստոնեություն: Ավանդույթի համաձայն նա կրոնափոխվել է եղել Սուրբ Գրիգոր Լուսավորչի կողմից հրաշագործ ապաքինվելուց հետո, որին նա մինչ այդ բանտարկել էր Խոր Վիրապի զնդանում:

Տրդատ III-ը Խոսրով II-ի որդին էր, ում 252 թ.-ին Արտաշես I-ի հրամանով սպանել էր Անակ Պարթևը: Ինքը՝ Անակը, գերեվարվել և սպանվել է ընտանիքի մեծ մասի հետ միասին, ողջ է մնացել միայն նրա որդին՝ Գրիգորը, որն ապաստան է գտել Կապադովկիայի Կեսարիայում, հետագայում նրան կոչել են Լուսավորիչ:

Տրդատը՝ որպես գահի միակ հավակնորդ, մեկնում է Հռոմ, որտեղ լեզուներ է սովորում, ինչպես նաև ուսանում ռազմական մարտավարություն և հռոմեական օրենսդրության իմացություն: Այդ ժամանակ նրա քույր Խոսրովիդուխտը գտնվում էր Կապադովկիայում՝ Ամատունիների խնամակալության տակ: 297 թվականին Տրդատը վերադառնում է հայրենիք և հռոմեական բանակի օգնությամբ ջախջախում պարսկական բանակին, իսկ մեկ տարի անց նստում գահին: Հայաստանը, չնայած շարունակում էր կախված մնալ Հռոմից, որոշակիորեն անկախություն է ձեռք բերում:

297 թվականին Տրդատ III-ը կնության է առնում Ալանաց թագավորի դուստր Աշխենին, որի հետ ունենում է երեք երեխա՝ որդուն Խոսրով III-ին և դուստրերին, որոնցից մեկի անունն էր Սալոմե, իսկ մյուսի անունն անհայտ է, որը Հայաստանի առաջին կաթողիկոսներից մեկի՝ սբ. Հուսիկ I-ի ապագա կինը պիտի լինի: Ըստ ավանդույթի՝ 301 թվականին թագավորական զույգն ընդունել է քրիստոնեություն:

Կան բազմաթիվ լեգենդներ և պատմություններ Հայաստանի քրիստոնեության ընդունման հետ կապված: Թագավորի և ողջ ազգի վերափոխման պատմությունը հիմնականում հիմնված է Ագաթանգեղոսի 5-րդ դարում գրված «Հայոց պատմություն» աշխատության վրա: Հեղինակն այնտեղ պատմում է Անակի որդի Գրիգորի մասին, որը դաստիարակվելով որպես քրիստոնյա և ցանկանալով քավել իր հոր մեղքերը, միացել է հայկական բանակին և աշխատել որպես արքայական քարտուղար: Երիզայում, հեթանոսական ծեսերից մեկի ժամանակ, Տրդատը հրամայում է Գրիգորին ծաղիկներ դնել հեթանոսական աստվածուհի Անահիտի մեհյանին: Գրիգորը մերժում է՝ ակնհայտ խոստովանելով իր քրիստոնեական հավատքը: Զայրացած տիրակալը տեղեկանում է նաև, որ Գրիգորը դավաճան Անակի՝ իր հորը սպանած անձի որդին է: Այս իրադարձությունների արդյունքում Գրիգորը խոշտանգվում և նետվում է Խոր Վիրապի զնդանը՝ դատապարտվելով մահվան:

Մինչ Գրիգորը բանտում էր, Հայաստան են գալիս մի խումբ միանձնուհիներ (Գայանեի գլխավորությամբ), որոնք փախուստի էին դիմել քրիստոնյաների հանդեպ հռոմեական հետապնդումներից: Տրդատը նրանց բերում է պալատ, իսկ նրանցից մեկին՝ գեղեցկուհի Հռիփսիմեին ցանկանում է կնության առնել: Մերժվելուց հետո թագավորը կանանց դատապարտում է խոշտանգումների և մահվան:

Շուտով տիրակալը խելագարվում է և ծանր հիվանդանում: Ըստ լեգենդի՝ նա իրեն վարազի պես էր պահում՝ աննպատակ թափառելով անտառում: Մտահոգված լինելով եղբոր ճակատագրով՝ Խոսրովիդուխտը երազ է տեսնում, որում Աստծուց տեսիլքը հայտնում է, թե Գրիգորը դեռ ողջ է, ապրում է զնդանում, և որ միայն նա կարող է փրկել արքային: Բանտարկությունից 13 տարի անց, դա անհավանական էր թվում: Սակայն Գրիգորին ողջ են գտնում: Ըստ լեգենդի՝ նրան փրկել է մի կին, ով ամեն օր հաց էր նետում վերևից դեպի Գրիգորի զնդանը: Գրիգորը հրաշքով ապաքինում է Տրդատին: Ավանդույթի համաձայն, դա տեղի է ունեցել 301 թվականին: Կրոնափոխ թագավորը անմիջապես քրիստոնեությունը պաշտոնապես հռչակում է պետական կրոն, իսկ Գրիգորը դառնում է Եկեղեցու առաջին հայրապետը:

Հեթանոսությունից քրիստոնեության անցումը Հայաստանում առանց դիմադրության չի լինում: Տրդատն իր կյանքի մնացած մասն անցկացրեց ոչնչացնելով հին հեթանոսական հավատալիքները՝ արձաններ, տաճարներ և փաստաթղթեր: Այստեղից է, որ այսօր շատ քիչ բան է հայտնի այն ժամանակվա Հայաստանի պատմությունից և մշակույթից: Մինչև 330 թ. իր մահկանացուն կնքելը, թագավորը պայքարում էր իր հավատքն ամրապնդելու համար: Որոշ հետազոտողներ չեն բացառում, որ նա թունավորվել է իր հակառակորդների կողմից:

Տրդատ III թագավորի մահից հետո նրա կինը՝ Աշխենը և քույրը՝ Խոսրովիդուխտը հաստատվում են Գառնիում: Նրանք երկուսն էլ նախանձախնդիր քրիստոնյաներ էին և Էջմիածնի Մայր տաճարի, Սբ. Հռիփսիմե և Սբ. Գայանե եկեղեցիների նվիրատուները:

Տրդատ III-ը, Աշխենը և Խոսրովիդուխտը Հայ Առաքելական Եկեղեցու, ինչպես նաև Կաթոլիկ և Ուղղափառ եկեղեցիների սրբեր են: Հայ Առաքելական Եկեղեցին նրանց ոգեկոչում է Հոգեգալստյան տոնի հինգերորդ շաբաթ օրը (հունիսի վերջ, հուլիսի սկիզբ), Հայ կաթողիկե եկեղեցին՝ հուլիսի 10-ին: Սրբապատկերներում նրանք պատկերված են ավանդական թագավորական զգեստներով:

Տրդատ III-ը և Աշխեն թագուհին մկրտվում են Սբ. Գրիգոր Լուսավորչի կողմից. XVIII–XIX դ.,
Լեհաստանի Հայ մշակույթի և ժառանգության հիմնադրամի արխիվ: Լուս.՝ Վլադիսլավ Դենցայի

ŚWIĘCI Z KALENDARZA FKiDOP  2020 - SIERPIEŃ

‹  "Wizja mistyczna św. Kajetana z Thieny" 
XVIII w.; Archiwum FKiDOP. Fot. Władysław Deńca

Włoski duchowny, święty Kościoła katolickiego, założyciel zakonu teatynów;
patron bezrobotnych, bankowców, sierot i ofiar wojny; wzywany w czasie zarazy

Urodził się w rodzinie Kacpra i Marii Porto. Ojciec pochodził z miejscowości Thiene leżącej w prowincji Vicenza, stąd świętego nazywa się często Kajetanem z Tieny. Natomiast imię Kajetan (wł. Gaetano) oznacza po prostu „pochodzący z Gaety” (łac. Caieta), niewielkiego miasta portowego w regionie Lacjum.

Studiował prawo ma uniwersytecie w Padwie, gdzie w wieku 25 lat otrzymał tytuł doktora w dziedzinie prawa rzymskiego i kościelnego. Wkrótce został protonotariuszem papieża Juliusza II w Rzymie. W 1516 r. przyjął święcenia kapłańskie i odtąd niestrudzenie działał na rzecz reformy duchowieństwa. Trzy lata później powrócił do Vicenzy, gdzie wstąpił do „Bractwa świętego Hieronima” posługującego chorym i potrzebującym.

W 1523 r. znów udał się do Rzymu. Tam poznał Giovanniego Pietra Caraffę, biskupa Teate (dziś Chieti w Abruzji), późniejszego papieża Pawła IV. W 1524 r. biskup i Kajetan założyli Zgromadzenie Kleryków Regularnych, zwanych także teatynami lub kajetanami, a papież Klemens VII zatwierdził istnienie nowego zakonu, którego celem było podniesienie wykształcenia duchownych, zwłaszcza Kościołów połączonych unią ze Stolicą Apostolską, a także wspieranie życia religijnego wśród ludu. Do Polski teatyni trafili w połowie XVII w. We Lwowie prowadzili Kolegium Papieskie kształcące początkowo kler ormiański, a później także greckokatolicki; w Warszawie przy ul. Długiej prowadzili szkołę dla szlacheckiej młodzieży.

W 1527 r. w trakcie najazdu wojsk cesarskich na Rzym dom zakonny teatynów został zniszczony, sam Kajetan został ranny, a bracia, poniżeni i pobici, udali się do Wenecji. Życzliwie przyjęci, objęli klasztor pw. św. Mikołaja z Tolentino. Gdy w 1528 r. Wenecję nawiedziła dżuma i straszliwa klęska głodu, teatyni okazali się niestrudzonymi krzewicielami miłosierdzia.

Św. Kajetan, skromny i ofiarny założyciel zakonu, był wzorem dla braci. Od 1542 r. pełnił funkcję opata klasztoru w Neapolu. Tam umarł 7 sierpnia 1547 r. Przed śmiercią nakazał braciom, aby położyli go na szacie pokutnej, i tak przyjął sakrament namaszczenia chorych. Pochowano go w Bazylice di San Paolo Maggiore. Sanktuarium św. Kajetana w bazylice zdobią freski malowane przez Francesca Solimenę oraz płaskorzeźby przedstawiające żywot świętego autorstwa Domenica Antonia Vaccaro. W zakrystii kościoła znajduje się fresk z twarzą Kajetana, wykonany przez nieznanego artystę jeszcze za życia założyciela zgromadzenia teatynów.

W 1629 r. Kajetan z Tieny został beatyfikowany przez papieża Urbana VIII, w 1671 kanonizowany przez papieża Klemensa X, a dwa lata później wpisany do kalendarza rzymskiego.

W ikonografii przedstawiany przeważnie w stroju zakonnym. Jego atrybutami są: krzyż, uskrzydlone serce, lilia, ptak i księga zawierająca regułę zakonną, kłosy i róg obfitości, trupia czaszka. Artyści, zainspirowani opowieścią samego Kajetana o wizji, jakiej doświadczył w rzymskiej bazylice Santa Maria Maggiore, przedstawiali świętego także z Dzieciątkiem Jezus w ramionach lub w akcie przyjmowania Go z rąk Madonny.

Święty Kajetan był szczególnie czczony wśród polskich Ormian, a jego wizerunki często znajdowały się w kościołach ormiańskokatolickich Rzeczypospolitej.

Łaskami słynący obraz świętego znajdował się w bocznym ołtarzu kościoła ormiańskiego w Zamościu, a także w kościołach w Horodence, Kamieńcu Podolskim, Kutach, Łucku, Łyścu, Stanisławowie, Śniatynie, Żwańcu oraz we lwowskiej katedrze. Św. Kajetan został patronem ormiańskich kościołów w Raszkowie i Tyśmienicy, gdzie w wielkim ołtarzu umieszczono jego wizerunek, eksponowany w srebrnej sukience i koronach, w otoczeniu licznych wotów. Malowidło przedstawiające scenę wizji św. Kajetana znajduje się obecnie w kościele pw. św. Piotra i Pawła w Gdańsku. Przy kościele w Tyśmienicy istniało Bractwo św. Kajetana.

Imię Kajetan oraz jego żeński odpowiednik Kajetanna były niezwykle popularne wśród polskich Ormian na Kresach. Od imienia pochodzi nazwisko Kajetanowicz, którego posiadacze w większości przypadków mają korzenie ormiańskie.

Wspomnienie św. Kajetana przypada 7 sierpnia. Znane są modlitwy kierowane do niego w intencji chleba i pracy, a także Koronka w celu otrzymania łaski Opatrzności Bożej.

*

Սուրբ Կայետանոս Թիենացի (1480–1547)
իտալացի հոգևորական, կաթոլիկ եկեղեցու սուրբ, Թեատինյան միաբանության հիմնադիր,
գործազուրկների բանկիրների, որբերի և պատերազմի զոհերի հովանավորը։
Ոգեկոչվում է համաճարակի ժամանակ։

Ծնվել է Գասպար և Մարիա Պորտոների ընտանիքում: Կայետանոսի հայրը ծագում էր Վիչենցա նահանգի Թիենե քաղաքից, հետևաբար հաճախ էին նրան կոչում Կայետանոս Թիենացի: Մինչդեռ Կայետանոս (իտալ.՝ Գաետանո) անունը, պարզապես, նշանակում է «Գաետայից ծագող» (լատ.՝ Caieta), Լացիոյի շրջանի փոքր նավահանգստային քաղաքից:

Նա իրավաբանություն է ուսանել Պադուայի համալսարանում, որտեղ, որպես տաղանդավոր ուսանողի, 25 տարեկան հասակում շնորհվել է հռոմեական և եկեղեցական իրավունքի դոկտորի կոչում: Շուտով դարձել է Հռոմում Պապ Հուլիոս II-ի պրոտոնոտարիուսը: 1516 թվականին ձեռնադրվել է քահանա և սկսել է ջանասիրությամբ աշխատել հոգևորականության: Երեք տարի անց վերադարձել է Վինչենցա, որտեղ միացել է «Սբ. Հերոնիմի  եղբայրությանը»՝ ծառայելով հիվանդներին և կարիքավորներին:

1523 թվականին կրկին մեկնել է Հռոմ: Այնտեղ ծանոթացել է Թեատեի (այսօր Կիետի) եպիսկոպոս (ավելի ուշ Հռոմի Պապ Պողոս IV) Ջիովաննի Պիետրո Կարաֆայի հետ: 1524 թվականին եպիսկոպոսը և Կայետանոսը հիմնում են Կանոնավոր սեմինարականների միաբանությունը, հայտնի որպես թեատինյան կամ կայետանյան: Հռոմի Պապ Կլեմենտ VII-ը հավանություն տվեց նոր կարգերին, որոնց նպատակն էր բարձրացնել հոգևորականության կրթության մակարդակը, հատկապես Սուրբ Աթոռի հետ միությամբ կապված եկեղեցիներում, և ժողովրդի մեջ խթանել կրոնական կյանքը: Թեատինյանները Լեհաստան են հասել 17-րդ դարի կեսերին: Լվովում նրանք վարել են Պապական կոլեգիում՝ սկզբում կրթելով հայ սեմինարականներին, իսկ հետագայում նաև՝ հունակաթոլիկներին։ Վարշավայում գործել է վարժարան՝ ազնվական երիտասարդության համար:

1527 թվականին, կայսերական բանակի՝ Հռոմ ներխուժման ժամանակ, քանդվեց Թեատինյանների միաբանության տունը, ինքը Կայետանոսը վիրավորվեց, իսկ եղբայրները՝ նվաստացած և ծեծված, փախան Վենետիկ: Հանդիպելով բարյացակամ ընդունելության՝ տեղավորվեցին Տոլենտինոյի Սուրբ Նիկողայոս վանքում: Երբ 1528 թվականին ժանտախտը և սարսափելի սովը պատեցին Վենետիկը, թեատինյանները դարձան ողորմության անխոնջ քարոզիչներ:

Միաբանության հիմնադիրը՝ համեստ և նվիրված սբ. Կայետանոսը, եղբայրների համար օրինակ էր հանդիսանում:  1542 թվականից նա Նեապոլում գտնվող վանքի աբբան էր: Այնտեղ մահացավ 1547 թվականի օգոստոսի 7-ին: Մահից առաջ նա եղբայրներին պատվիրեց իրեն դնել ապաշխարության զգեստին և այդպիսով ստացավ հիվանդներին օծելու հաղորդությունը: Նա հողին է հանձնվել Սան Պաոլո Մաջորե բազիլիկում: Բազիլիկում գտնվող Սուրբ Կայետանոսի սրբավայրը զարդարված է Ֆրանչեսկո Սոլիմենայի որմնանկարներով և Դոմենիչ Անտոնիո Վակարկոյի՝ սրբի կյանքը պատկերող հարթաքանդակներով: Եկեղեցու ավանդատանն է գտնվում սբ. Կայետանոսի դեմքով մի որմնանկար՝ նկարված անհայտ նկարչի կողմից, դեռ թեատինյան միաբանության հիմնադրի կենդանության օրոք:

1629 թվականին Կայետանոս Թիենացին սրբադասվել է Հռոմի Պապ Ուրբան VIII-ի կողմից, 1671-ին կանոնականացվել է Հռոմի Պապ Կղեմես X-ի կողմից, իսկ երկու տարի անց գրանցվել հռոմեական օրացույցում:

Սրբապատկերներում սովորաբար պատկերված է կրոնական զգեստներով: Նրա ատրիբուտներն են՝ խաչը, թևավոր սիրտը, շուշանը, թռչունը և հոգևոր կանոն պարունակող գիրքը, հասկերը և առատության եղջյուրը, գանգը: Նկարիչները, ոգեշնչվելով սբ. Կայետանոսի՝ տեսիլքի մասին պատմությունից, որն ունեցել էր Հռոմի Սանտա Մարիա Մաջորե բազիլիկում, սրբին պատկերում էին նաև մանուկ Հիսուսին ձեռքին կամ Մադոննայի ձեռքերից Նրան ընդունելու տեսարանով:

Սուրբ Կայետանոսը հատուկ կերպով էր երկրպագվում լեհահայերի շրջանում, իսկ նրա պատկերները հաճախ էին հանդիպում Լեհաստանի հայ կաթոլիկ եկեղեցիներում:

Սրբի ողորմածությամբ հայտնի պատկերը գտնվում էին Զամոշչի հայկական եկեղեցու կողային խորանում, ինչպես նաև Հորոդենկայի, Կամիենիեց Պոդոլսկի, Կուտի, Լուցկի, Լիշեցի, Ստանիսլավովի, Շնյատինի և Լվովի եկեղեցիներում: Սուրբ Կայետանը դարձել է Ռաշկովի և Տիշմենիցայի հայկական եկեղեցիների հովանավորը, որտեղ գլխավոր խորանում տեղադրվել է նրա պատկերը՝ արծաթյա հագուստով և պսակներով՝ շրջապատված բազմաթիվ նվիրատվություններով: Սուրբ Կայետանոսի տեսիլքի տեսարանը պատկերող նկարը ներկայումս գտնվում է Գդանսկի Սուրբ Պողոս-Պետրոս եկեղեցում: Տիշմենիցայի եկեղեցում ժամանակին եղել է Սբ. Կայետանոսի եղբայրություն:

Կայետան և կանացի Կայետաննա անձնանունները շատ տարածված էին Կրեսների լեհահայերի շրջանում: Այդ անունից է առաջացել Կայետանովիչ ազգանունը, որի կրողներըը մեծամասամբ հայկական արմատներ ունեն:

Սբ. Կայետանոսի հիշատակի օրը՝ օգոստոսի 7-ն է: Կան հայտնի աղոթքներ, որոնք ուղղված են նրան՝ հացի ու աշխատանքի համար, ինչպես նաև Աստծո նախախնամությունը ստանալու համար աղոթք

Սբ. Կայետան Տիենեացու առեղծվածային տեսիլքը. XVIII դ. Լեհաստանի Հայ մշակույթի և ժառանգության
հիմնադրամի արխիվ: Լուս.՝ Վլադիսլավ Դենցայի